Fundacja rodzinna – jak ją założyć krok po kroku i kiedy potrzebny jest notariusz?

Założenie fundacji rodzinnej pozwala z wyprzedzeniem zaplanować sukcesję firmy i majątku. Zanim rozpocznie się formalności, należy ustalić zasady jej działania, przygotować statut i zgromadzić potrzebne dokumenty. W tym przewodniku opisano cały proces, wskazano momenty wymagające udziału notariusza oraz wyjaśniono, jakie kwestie warto ustalić przed rozpoczęciem procedury. Przepisy dotyczące fundacji rodzinnych mogą się zmieniać, dlatego przed podjęciem decyzji należy sprawdzić ich aktualne brzmienie.

Czym jest fundacja rodzinna i po co się ją zakłada?

Fundacja rodzinna to osoba prawna, która gromadzi i zarządza mieniem w interesie beneficjentów oraz spełnia na ich rzecz świadczenia. Jej szczegółowy cel określa fundator w statucie. Konstrukcja ta służy przede wszystkim uporządkowaniu majątku i zaplanowaniu jego wykorzystania po śmierci fundatora.

Sukcesja oznacza przekazanie majątku i władzy w przedsiębiorstwie kolejnemu pokoleniu. Przy odpowiednio zaplanowanej strukturze majątek może pozostać skupiony w jednym podmiocie, zamiast zostać podzielony między spadkobierców. Nie oznacza to jednak całkowitego wyłączenia odpowiedzialności wobec wierzycieli.

Fundacja odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed ustanowieniem fundacji, w tym z tytułu obowiązku alimentacyjnego, ale wyłącznie w granicach wartości mienia wniesionego przez fundatora. Odpowiedzialność solidarna oznacza, że wierzyciel może dochodzić należności od fundatora oraz fundacji, przy czym odpowiedzialność tej ostatniej pozostaje ograniczona ustawowo.

Kto może być fundatorem i kto może zostać beneficjentem?

Fundator to osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, która ustanawia fundację i wnosi do niej majątek. Ustawa dopuszcza kilku fundatorów, jeżeli podmiot powstaje za życia. Fundacja ustanawiana w testamencie może mieć tylko jednego fundatora.

Beneficjent to osoba fizyczna albo organizacja pozarządowa prowadząca działalność pożytku publicznego, której statut przyznaje prawo do świadczeń lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji. Beneficjentem może być również sam fundator.

Świadczenia na rzecz beneficjentów obejmują składniki majątkowe, w tym pieniądze, rzeczy lub prawa przekazywane beneficjentowi albo oddawane mu do korzystania zgodnie ze statutem i listą beneficjentów. Statut powinien więc jasno określać, kto może otrzymywać świadczenia i na jakich zasadach.

Fundacja rodzinna jak założyć – procedura krok po kroku

Procedura składa się z kilku etapów. Kolejność ma znaczenie, ponieważ dopiero po spełnieniu ustawowych wymagań i wpisaniu podmiotu do rejestru powstaje osoba prawna.

1. Złożenie oświadczenia o ustanowieniu fundacji – następuje w akcie założycielskim albo w testamencie, w wyniku czego powstaje fundacja rodzinna w organizacji.
   
   
2. Ustalenie statutu – dokument określa cel, zasady działania, prawa beneficjentów, organizację organów oraz sposób reprezentacji.
   
   
3. Sporządzenie spisu mienia – dokument obejmuje składniki majątku wnoszone do struktury wraz z informacjami wymaganymi przez ustawę.
   
   
4. Ustanowienie organów – należy powołać zarząd oraz zgromadzenie beneficjentów, a w przypadkach określonych ustawą lub statutem także radę nadzorczą.
   
   
5. Wniesienie funduszu założycielskiego – przy ustanowieniu w akcie założycielskim fundusz należy wnieść przed wpisem do rejestru. Przy testamencie ustawa przewiduje termin dwóch lat od dnia wpisania do rejestru.
   
   
6. Zgłoszenie do rejestru – fundator dokonuje zgłoszenia, a przy ustanowieniu w testamencie robi to zarząd. Po wpisie podmiot uzyskuje osobowość prawną.

Akt założycielski albo testament – który wariant wybrać?

Oba rozwiązania prowadzą do utworzenia tej samej konstrukcji prawnej, ale różnią się momentem jej powstania i dalszym przebiegiem procedury. Przy akcie założycielskim decyzja zapada za życia fundatora, natomiast testament uruchamia procedurę dopiero po jego śmierci.

Kryterium	Akt założycielski	Testament
Kiedy składane jest oświadczenie?	Za życia fundatora	W testamencie
Forma	Akt notarialny	Akt notarialny
Kiedy powstaje fundacja w organizacji?	Z chwilą sporządzenia aktu założycielskiego	Z chwilą ogłoszenia testamentu
Kto zgłasza ją do rejestru?	Fundator	Zarząd
Wniesienie funduszu założycielskiego	Przed wpisem do rejestru	W ciągu 2 lat od wpisu do rejestru

Testament ogłasza się po śmierci fundatora, co uruchamia powstanie fundacji w organizacji. Sama osoba prawna powstaje jednak dopiero z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych.

Co musi zawierać statut fundacji rodzinnej?

Statut stanowi podstawowy dokument określający sposób funkcjonowania całej struktury. Sporządza się go w formie aktu notarialnego, a jego treść powinna odpowiadać zarówno potrzebom fundatora, jak i wymaganiom ustawy.

W statucie określa się między innymi:

• nazwę i siedzibę;
• szczegółowy cel;
• beneficjentów albo sposób ich określania i zakres ich uprawnień;
• zasady prowadzenia listy beneficjentów;
• zasady zrzeczenia się uprawnień;
• czas trwania, jeżeli został oznaczony;
• wartość funduszu założycielskiego;
• zasady powoływania, odwoływania i działania organów;
• zasady reprezentacji;
• sposób zatwierdzania czynności zarządu fundacji w organizacji;
• co najmniej jednego beneficjenta uprawnionego do udziału w zgromadzeniu beneficjentów;
• zasady zmiany statutu;
• przeznaczenie mienia po rozwiązaniu.

Zasady reprezentacji wskazują, kto i na jakich zasadach działa w imieniu fundacji na zewnątrz. Statut określa też zasady dotyczące beneficjentów, natomiast konkretny wykaz osób uprawnionych stanowi odrębny dokument.

Fundusz założycielski i spis mienia – co trzeba przygotować?

Fundusz założycielski to minimalny kapitał początkowy o wartości co najmniej 100 000 zł. Fundator pokrywa go mieniem określonym w statucie. Przy ustanowieniu w akcie założycielskim fundusz musi zostać wniesiony przed wpisem do rejestru, co potwierdza się w zgłoszeniu rejestracyjnym. W przypadku testamentu ustawa pozwala wnieść go w ciągu dwóch lat od wpisu.

Spis mienia to pisemny dokument wymieniający składniki majątku wniesione do fundacji, wraz z informacją o osobie wnoszącej mienie, jego rodzaju, wartości i wartości podatkowej. Fundator sporządza spis dotyczący mienia wnoszonego na pokrycie funduszu założycielskiego, a później zarząd odpowiada za jego aktualność. Jest on jednym z dokumentów branych pod uwagę przy rozliczeniach i może wpływać na ustalenie podstawy opodatkowania niektórych świadczeń na rzecz beneficjentów. Przy większym majątku warto więc zadbać o zgodność danych ze stanem faktycznym i dokumentacją źródłową.

Jakie organy ma fundacja rodzinna?

Organy fundacji to zarząd, zgromadzenie beneficjentów oraz (jeżeli została ustanowiona albo jej powołanie jest obowiązkowe) rada nadzorcza. Każdy z tych organów pełni inną funkcję, dlatego statut powinien jasno rozdzielać kompetencje.

Zarząd prowadzi sprawy podmiotu, reprezentuje go, realizuje cele określone w statucie i odpowiada między innymi za prowadzenie oraz aktualizowanie listy beneficjentów. Zgromadzenie beneficjentów podejmuje z kolei uchwały w sprawach wskazanych w ustawie i statucie. Rada nadzorcza pełni zaś funkcje nadzorcze wobec zarządu, a jej ustanowienie staje się obowiązkowe, gdy liczba beneficjentów przekracza 25 osób.

Jak wygląda rejestracja?

Po przygotowaniu wymaganych dokumentów należy zgłosić podmiot do rejestru fundacji rodzinnych. Przy ustanowieniu za życia robi to fundator, natomiast w przypadku testamentu – zarząd. Do zgłoszenia dołącza się między innymi akt założycielski albo protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu, statut, dokument dotyczący funduszu założycielskiego oraz dokumenty dotyczące organów.

Ustawa przewiduje sześciomiesięczny termin, którego przekroczenie może prowadzić do rozwiązania fundacji w organizacji. Termin liczy się od dnia sporządzenia aktu założycielskiego albo ogłoszenia testamentu. Jeżeli sąd rejestrowy odmówi rejestracji i postanowienie stanie się prawomocne, również może dojść do rozwiązania podmiotu w organizacji.

Wpis do rejestru ma zasadnicze znaczenie: dopiero z tą chwilą fundacja uzyskuje osobowość prawną i staje się pełnoprawnym podmiotem praw i obowiązków.

W których etapach uczestniczy notariusz?

Notariusz uczestniczy w kilku najważniejszych czynnościach związanych z utworzeniem i wyposażeniem fundacji w majątek. Akt założycielski i testament sporządza się w formie aktu notarialnego, a statut również wymaga tej formy. Przy przenoszeniu udziałów w spółce z o.o. obowiązuje natomiast forma pisemna z podpisami notarialnie poświadczonymi, chyba że w danym przypadku zastosowanie znajduje szczególna procedura przewidziana dla umów zawartych przy wykorzystaniu wzorca.

Przeniesienie własności nieruchomości również wymaga udziału notariusza, ponieważ czynność dotycząca przeniesienia własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Zakres jego czynności obejmuje sporządzanie dokumentów i dokonywanie czynności notarialnych, ale nie zastępuje doradcy podatkowego, księgowego ani specjalisty przygotowującego strategię sukcesyjną.

W razie wątpliwości warto skonsultować się z notariuszem przy sporządzaniu aktu założycielskiego, testamentu lub statutu.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)\

Sprawdź sekcję FAQ z odpowiedziami na najczęściej pojawiające się pytania odnośnie fundacji rodzinnej. 

Czy fundator musi być osobą fizyczną?

Tak. Fundatorem może zostać wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych.

Czy fundacja rodzinna powstaje od razu po podpisaniu aktu założycielskiego?

Powstaje wtedy fundacja rodzinna w organizacji. Osobowość prawną uzyskuje dopiero po wpisie do rejestru.

Czy fundusz założycielski zawsze musi wynosić 100 000 zł?

100 000 zł stanowi ustawowe minimum. Statut może określać wyższą wartość funduszu.

Czy testament również wymaga udziału notariusza?

Tak. Testament ustanawiający fundację sporządza się w formie aktu notarialnego. Po śmierci fundatora testament musi zostać ogłoszony, a następnie zarząd dokonuje zgłoszenia do rejestru.

Czy fundacja odpowiada za długi fundatora?

Tak, solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed ustanowieniem fundacji, w tym z tytułu obowiązku alimentacyjnego. Odpowiedzialność ogranicza się jednak do wartości mienia wniesionego przez fundatora.

Czy lista beneficjentów jest częścią statutu?

Nie. Statut określa beneficjenta albo sposób jego określenia oraz zasady prowadzenia listy, natomiast sama lista stanowi odrębny dokument prowadzony przez fundację. Ustawa określa także dane, które należy w niej ująć.