Odrzucenie spadku u notariusza – termin, dokumenty i skutki decyzji

Śmierć bliskiej osoby nie zawsze oznacza, że spadkobierca chce przejąć pozostawiony przez nią majątek. Jeżeli w skład spadku wchodzą również długi, możliwe jest odrzucenie spadku, czyli złożenie formalnego oświadczenia o rezygnacji z dziedziczenia. Na dokonanie tej czynności co do zasady przypada 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania, czyli o podstawie, z której wynika możliwość dziedziczenia. 

Na czym polega odrzucenie spadku?

Odrzucenie spadku to formalne oświadczenie, na mocy którego spadkobierca rezygnuje z dziedziczenia po zmarłym. Skutkiem skutecznego odrzucenia jest wyłączenie tej osoby z dziedziczenia po zmarłym. Nie nabywa ona praw do aktywów spadku ani nie odpowiada za długi spadkowe jako spadkobierca.

Nie kończy to jednak sprawy całej rodziny. Po odrzuceniu spadku do dziedziczenia mogą zostać powołane kolejne osoby, w tym dzieci osoby, która spadek odrzuciła. Dlatego przed złożeniem oświadczenia warto ustalić, kto może zostać powołany w dalszej kolejności i czy również w jego przypadku konieczne będzie podjęcie odpowiednich działań.

Odrzucenie dotyczy całego spadku. Nie można więc odrzucić samych długów, a jednocześnie zachować wybranych składników majątku, takich jak pieniądze, nieruchomość czy samochód.

Ile czasu jest na odrzucenie spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Oznacza on podstawę, z której wynika możliwość dziedziczenia – najczęściej jest to ustawa albo testament.

Początkiem terminu nie musi być zatem dzień śmierci spadkodawcy. W konkretnej sprawie znaczenie ma moment, w którym dana osoba dowiedziała się, że może dziedziczyć. Przy dziedziczeniu ustawowym może to być związane ze śmiercią krewnego, ale w przypadku dalszych spadkobierców istotne mogą być również późniejsze zdarzenia, na przykład wcześniejsze odrzucenie spadku przez inną osobę.

Sytuacja	Kiedy zaczyna się 6-miesięczny termin?
Dziecko zmarłego dziedziczące z ustawy	Co do zasady od chwili, gdy osoba uprawniona do działania w jego imieniu dowiedziała się o tytule powołania dziecka do spadku.
Dalszy krewny, np. wnuk	Od momentu, w którym dowiedział się o okolicznościach powodujących jego powołanie, np. o wcześniejszym odrzuceniu spadku przez osobę powołaną przed nim.
Spadkobierca testamentowy	Od momentu, w którym dowiedział się o swoim powołaniu wynikającym z testamentu.

Nie warto pozostawiać tej czynności na ostatnie tygodnie. Wątpliwości dotyczące początku terminu, kolejności dziedziczenia albo dokumentów mogą wymagać dodatkowych ustaleń.

Jeżeli w ciągu 6 miesięcy nie zostanie złożone oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, co do zasady następuje przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza. Jest to sposób przyjęcia spadku, w którym odpowiedzialność za długi jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, czyli wartości majątku i praw należących do spadku.

Przepisy przewidują również szczególne warunki dotyczące zachowania terminu. Co do zasady złożenie przed upływem sześciu miesięcy właściwego wniosku do sądu o odebranie oświadczenia może pozwolić na zachowanie terminu. Jeżeli natomiast złożenie oświadczenia w imieniu spadkobiercy wymaga wcześniejszego zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania dotyczącego tego zezwolenia.

Odrzucenie spadku u notariusza czy w sądzie?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu osoby składającej oświadczenie. W toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku oświadczenie może zostać złożone również w sądzie spadku. 

Sąd spadku to sąd właściwy do prowadzenia czynności w postępowaniu spadkowym. Co do zasady jest nim sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie można ustalić takiego miejsca w Polsce, właściwość określają dalsze zasady wskazane w przepisach.

Droga notarialna może pozwolić na dokonanie czynności podczas jednej wizyty, jeżeli wcześniej ustalono wszystkie wymagane informacje i dokumenty. W bardziej złożonych sprawach konieczne mogą być dodatkowe ustalenia.

Maksymalna taksa notarialna, czyli określone w przepisach wynagrodzenie notariusza za daną czynność, za sporządzenie oświadczenia jednej osoby o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wynosi 50 zł netto. Przy stawce VAT 23% daje to 61,50 zł brutto. Jest to maksymalna stawka za podstawową czynność; całkowity koszt może być wyższy, jeżeli występują między innymi wypisy aktu notarialnego albo dodatkowe czynności.

W przypadku drogi sądowej opłata stała od wniosku o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wynosi 100 zł.

Kryterium	U notariusza	W sądzie
Koszt podstawowy	Maksymalnie 50 zł netto, czyli 61,50 zł brutto przy VAT 23%, bez ewentualnych kosztów wypisów i dodatkowych czynności	100 zł opłaty stałej od wniosku o odebranie oświadczenia
Termin	Ustalany w związku z terminem czynności u notariusza	Zależny od terminu wyznaczonego przez sąd
Przygotowanie czynności	Notariusz sporządza protokół przyjęcia oświadczenia na podstawie wymaganych danych i dokumentów	Oświadczenie jest odbierane w postępowaniu sądowym
Dokumentacja	Dokumenty i dane są przedstawiane notariuszowi	Dokumenty są składane zgodnie z wymaganiami sądu
Dalszy obieg dokumentu	Notariusz przesyła oświadczenie wraz z wymaganymi załącznikami do sądu spadku	Oświadczenie zostaje złożone w sądzie

Wybór drogi zależy przede wszystkim od konkretnej sytuacji i dostępnego terminu. W obu przypadkach najważniejsze jest skuteczne złożenie oświadczenia w ustawowym terminie.

Jakie dokumenty przygotować?

Przed złożeniem oświadczenia należy zgromadzić podstawowe dane dotyczące spadkodawcy, osoby składającej oświadczenie oraz pozostałych potencjalnych spadkobierców. Zakres wymaganych dokumentów może zależeć od konkretnej sytuacji rodzinnej i podstawy powołania do spadku.

Do najważniejszych należą:

• Dowód osobisty lub paszport – dokument potwierdzający tożsamość osoby składającej oświadczenie.
  
  
• Odpis aktu zgonu spadkodawcy – dokument potwierdzający śmierć osoby, po której nastąpiło dziedziczenie. Jeżeli odpis został już złożony w tej sprawie, ponowne przedłożenie może nie być konieczne.
  
  
• Dane spadkodawcy – w szczególności imię i nazwisko, PESEL, data i miejsce śmierci oraz ostatnie miejsce zwykłego pobytu.
  
  
• Dokumenty dotyczące pokrewieństwa – zależnie od sytuacji mogą to być akty urodzenia, akty małżeństwa lub inne dokumenty potwierdzające relację rodzinną.
  
  
• Dokumenty dotyczące dziecka – w szczególności odpis aktu urodzenia oraz, zależnie od sytuacji, dokumenty potwierdzające władzę rodzicielską, wcześniejsze odrzucenie spadku albo zezwolenie sądu.
  
  
• Dokument potwierdzający wcześniejsze odrzucenie spadku – na przykład wypis aktu notarialnego albo prawomocne orzeczenie sądu, jeżeli dana osoba została powołana dlatego, że wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek.
  
  
• Dane znanych spadkobierców i osób mogących dziedziczyć – imiona, nazwiska i adresy, a w miarę możliwości również numery PESEL. Należy także poinformować o znanych testamentach.

Przepisy wymagają, aby oświadczenie zawierało między innymi dane spadkodawcy, tytuł powołania do spadku oraz informacje o znanych osobie składającej oświadczenie osobach należących do kręgu spadkobierców ustawowych i o znanych testamentach. Przy oświadczeniu należy również złożyć odpis aktu zgonu spadkodawcy, jeżeli nie został wcześniej złożony.

Jeżeli któregoś dokumentu brakuje, sposób jego uzupełnienia zależy od konkretnej sprawy. W razie wątpliwości dotyczących dokumentacji warto skonsultować sytuację z notariuszem albo prawnikiem.

Jak wygląda złożenie oświadczenia u notariusza?

Przed dokonaniem czynności ustalane są dane dotyczące spadkodawcy, osoby składającej oświadczenie, podstawy powołania do spadku oraz znanych członków rodziny, którzy mogą dziedziczyć. Podstawą powołania, czyli tytułem powołania, może być ustawa albo testament. Informacje te są potrzebne do prawidłowego sporządzenia oświadczenia.

Podczas czynności notariusz potwierdza tożsamość osoby składającej oświadczenie i przyjmuje oświadczenie o odrzuceniu spadku. Protokół przyjęcia oświadczenia dokumentuje dokonaną czynność. Następnie notariusz przesyła oświadczenie wraz z wymaganymi załącznikami do właściwego sądu spadku zgodnie z przepisami.

Wypis aktu notarialnego to urzędowa kopia aktu wydawana uczestnikowi czynności. Koszt jego sporządzenia może zwiększyć końcową kwotę należną notariuszowi.

Jeżeli sprawa dotyczy małoletniego, wcześniejszego odrzucenia spadku przez innego członka rodziny albo konieczności uzyskania zgody sądu, informacje te należy uwzględnić przed dokonaniem czynności. W niektórych sytuacjach wpływają one na sposób przeprowadzenia całej procedury.

Co dzieje się po odrzuceniu spadku?

Odrzucenie spadku nie powoduje, że długi zmarłego przestają istnieć. Oznacza natomiast, że osoba, która skutecznie odrzuciła spadek, nie dziedziczy po zmarłym i nie odpowiada za jego długi jako spadkobierca.

Jednocześnie odrzucenie spadku może spowodować powołanie do dziedziczenia kolejnych osób. W zależności od sytuacji mogą to być między innymi dzieci osoby, która odrzuciła spadek.

Każda kolejna osoba powołana do dziedziczenia ma własny termin na złożenie oświadczenia. Nie wystarczy więc jedno oświadczenie podpisane przez pierwszego spadkobiercę. Jeżeli do dziedziczenia zostaje powołane dziecko, należy dodatkowo ustalić zasady składania oświadczenia w jego imieniu.

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka

Jeżeli po odrzuceniu spadku przez rodzica do dziedziczenia zostaje powołane małoletnie dziecko, oświadczenie w jego imieniu składa przedstawiciel ustawowy, czyli osoba uprawniona na podstawie ustawy do działania za dziecko, najczęściej rodzic.

Nie w każdej sytuacji konieczne jest jednak wcześniejsze uzyskanie zgody sądu. Od 15 listopada 2023 r. obowiązuje wyjątek dotyczący określonych przypadków odrzucenia spadku w imieniu małoletniego. Zastosowanie tego wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w przepisach.

Bez wcześniejszego zezwolenia sądu możliwe jest złożenie oświadczenia w imieniu dziecka między innymi wtedy, gdy zostało ono powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, a oświadczenie składa rodzic, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, za zgodą drugiego rodzica, któremu również przysługuje władza rodzicielska, albo oboje rodzice składają oświadczenie wspólnie. Przepisy wymagają również, aby spadek odrzucali inni zstępni rodziców tego dziecka.

Dlatego sama zgoda drugiego rodzica nie stanowi w każdej sytuacji wystarczającej podstawy do pominięcia sądu. Konieczne jest sprawdzenie wszystkich ustawowych przesłanek, czyli warunków przewidzianych w przepisach dla zastosowania wyjątku.

Sytuacja	Czy może być potrzebna zgoda sądu?	Co należy ustalić?
Dziecko zostało powołane wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica	Nie, jeżeli spełnione są wszystkie ustawowe warunki wyjątku	W szczególności władzę rodzicielską, zgodę drugiego rodzica lub wspólne działanie oraz sytuację innych zstępnych rodziców
Rodzice nie są zgodni co do odrzucenia spadku w imieniu dziecka	Tak	Konieczne może być uzyskanie zezwolenia właściwego sądu
Nie są spełnione pozostałe warunki wyjątku ustawowego	Tak	Należy ustalić, czy wymagane jest zezwolenie sądu opiekuńczego albo sądu spadku
Dziecko jest powołane do spadku z innej przyczyny niż wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica	Może być potrzebna	Należy ustalić podstawę powołania i zastosowanie właściwych przepisów

Jeżeli w danej sprawie wymagana jest zgoda sądu, właściwe postępowanie należy wszcząć odpowiednio wcześnie. Złożenie właściwego wniosku przed upływem terminu może mieć znaczenie dla jego zachowania, a jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania dotyczącego tego zezwolenia.

Właściwość sądu zależy od rodzaju czynności i etapu sprawy. W razie wątpliwości należy ustalić, czy wniosek powinien zostać skierowany do sądu opiekuńczego, czy do sądu spadku.

Najczęstsze błędy przy odrzuceniu spadku u notariusza i w sądzie

W sprawach spadkowych łatwo skupić się wyłącznie na złożeniu własnego oświadczenia i pominąć konsekwencje dla kolejnych spadkobierców. Tymczasem odrzucenie spadku może zmienić krąg osób powołanych do dziedziczenia. Warto również pamiętać o terminach, wymaganych dokumentach i szczególnych zasadach dotyczących małoletnich.

Najczęściej problem wynika z jednej z następujących sytuacji:

• Automatyczne liczenie terminu od dnia śmierci – początek sześciomiesięcznego terminu zależy od momentu, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania.
  
  
• Założenie, że odrzucenie spadku kończy sprawę całej rodziny – po odrzuceniu do dziedziczenia mogą zostać powołane kolejne osoby.
  
  
• Pominięcie sytuacji dzieci – jeżeli dziecko zostaje powołane do spadku, należy ustalić, czy i w jaki sposób można złożyć oświadczenie w jego imieniu.
  
  
• Pozostawienie czynności na ostatnie dni – brak dokumentu, konieczność ustalenia kręgu spadkobierców albo potrzeba uzyskania zezwolenia sądu mogą skomplikować przeprowadzenie procedury w terminie.
  
  
• Próba odrzucenia wyłącznie długów – odrzucenie dotyczy całego spadku, a nie wybranych zobowiązań lub składników majątku.
  
  
• Założenie, że sąd nigdy nie jest potrzebny przy odrzuceniu spadku przez dziecko – wyjątek obowiązuje tylko po spełnieniu wszystkich warunków określonych w przepisach.
  
  
• Mylenie odrzucenia spadku ze zrzeczeniem się dziedziczenia – są to różne instytucje prawne. Odrzucenie spadku następuje po śmierci spadkodawcy poprzez złożenie odpowiedniego oświadczenia, natomiast zrzeczenie się dziedziczenia jest umową zawieraną ze spadkodawcą jeszcze za jego życia.

Najwięcej problemów pojawia się wtedy, gdy analizowana jest wyłącznie sytuacja pierwszego spadkobiercy. Po podjęciu decyzji o odrzuceniu spadku warto ustalić, kto może zostać powołany w dalszej kolejności oraz jakie terminy i wymagania będą dotyczyć tych osób.

FAQ

Sprawdź odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania.

Co się stanie, jeśli przekroczony zostanie 6-miesięczny termin?

Jeżeli w ciągu sześciu miesięcy nie zostanie złożone oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, co do zasady następuje przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku.

W szczególnych sytuacjach możliwe jest uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie. Chodzi o szczególną procedurę, która może znaleźć zastosowanie, gdy niezłożenie oświadczenia w terminie nastąpiło pod wpływem błędu albo groźby. Nie jest to automatyczny sposób na przywrócenie terminu. Konieczne jest spełnienie warunków przewidzianych w przepisach i zatwierdzenie uchylenia się przez sąd.

Czy trzeba poinformować kolejnych spadkobierców o odrzuceniu spadku?

Samo odrzucenie spadku nie nakłada na spadkobiercę ogólnego obowiązku informowania wszystkich kolejnych osób o dokonanej czynności. Warto jednak mieć świadomość, że osoby te mogą zostać powołane do dziedziczenia i mogą mieć własny sześciomiesięczny termin na złożenie oświadczenia.

Czy można odrzucić tylko długi, a zachować majątek?

Nie. Odrzucenie obejmuje cały spadek. Nie można wybrać jego składników, które mają zostać zachowane, i jednocześnie zrezygnować wyłącznie z zobowiązań spadkodawcy.

Czy po odrzuceniu spadku można zmienić decyzję?

Co do zasady nie. Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku nie może zostać odwołane. Przepisy przewidują jednak wyjątkową możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia w szczególnych sytuacjach, na przykład gdy zostało ono złożone pod wpływem błędu albo groźby. Taka procedura wymaga udziału sądu i nie oznacza automatycznej możliwości cofnięcia decyzji.

Czy odrzucenie spadku u notariusza jest szybsze niż w sądzie?

Czynność u notariusza może zostać dokonana w terminie ustalonym z kancelarią, jeżeli przygotowane są wymagane dane i dokumenty. W sądzie termin zależy natomiast od organizacji postępowania i terminu wyznaczonego przez sąd. Niezależnie od wybranej drogi najważniejsze jest zachowanie ustawowego terminu na złożenie oświadczenia.

Czy po odrzuceniu spadku trzeba zajmować się kolejnymi spadkobiercami?

Nie każda osoba, która odrzuciła spadek, musi podejmować czynności za kolejnych spadkobierców. Jeżeli jednak wskutek odrzucenia do dziedziczenia zostają powołane dzieci albo inne osoby, powinny one samodzielnie ustalić swoją sytuację i zadbać o własne terminy. W przypadku małoletnich oświadczenie składa przedstawiciel ustawowy, a w określonych sytuacjach konieczne może być uzyskanie zezwolenia sądu.